AI PISA บทความ ศึกษานิเทศก์หลักการและแนวคิด

กรอบแนวทางการนิเทศเชิงยุทธศาสตร์: การขับเคลื่อนความฉลาดรู้ด้านสื่อและปัญญาประดิษฐ์ (MAIL) ตามกรอบ PISA 2029 สำหรับศึกษานิเทศก์

September 1, 2026 ดร.อนุศร หงษ์ขุนทด 7 Views 0 Comments

แชร์เรื่องนี้

กรอบแนวทางการนิเทศเชิงยุทธศาสตร์: การขับเคลื่อนความฉลาดรู้ด้านสื่อและปัญญาประดิษฐ์ (MAIL) ตามกรอบ PISA 2029 สำหรับศึกษานิเทศก์

ดร.อนุศร หงษ์ขุนทด
ศึกษานิเทศก์ วิทยฐานะศึกษานิเทศก์เชี่ยวชาญ

1. บริบทเชิงยุทธศาสตร์และวิวัฒนาการของกรอบการประเมิน PISA 2029 MAIL

การประเมินผลนักเรียนร่วมกับนานาชาติ (Programme for International Student Assessment หรือ PISA) ในวงรอบปี 2029 ซึ่งเป็นวงรอบที่ 10 ขององค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (OECD) ได้กำหนดให้ความฉลาดรู้ด้านการอ่าน (Reading Literacy) เป็นโดเมนหลัก (Major Domain) ควบคู่ไปกับการเปิดตัวโดเมนวัดนวัตกรรมใหม่ (Innovative Domain) คือ ความฉลาดรู้ด้านสื่อและปัญญาประดิษฐ์ (Media and Artificial Intelligence Literacy – MAIL)¹ กรอบการประเมิน MAIL นี้ถูกพัฒนาร่างแรกขึ้นอย่างเป็นทางการ เพื่อตอบสนองต่อการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยีสารสนเทศอย่างก้าวกระโดด โดยกำหนดการเผยแพร่ผลการประเมินทั่วโลกจะเกิดขึ้นในช่วงปลายปี 2031¹

การตัดสินใจของ OECD ในการนำ MAIL เข้ามาเป็นโดเมนประเมินนวัตกรรม สะท้อนถึงการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างของภูมิทัศน์สารสนเทศโลก¹ ระบบปัญญาประดิษฐ์ (AI) ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือทางเทคโนโลยีที่ใช้ค้นหาข้อมูล แต่ได้กลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานกลางที่จัดระเบียบ คัดกรอง และสร้างสรรค์เนื้อหาดิจิทัลที่ผู้เรียนปฏิสัมพันธ์อยู่ทุกวัน¹ สภาพแวดล้อมดิจิทัลปัจจุบันกำลังเผชิญกับวิกฤตการณ์ด้านข้อมูล (Information Crisis) ที่ซับซ้อนขึ้นอย่างมาก อัลกอริทึมที่ไม่ประจักษ์สายตา ระบบแนะนำเนื้อหา (Recommendation Systems) และปัญญาประดิษฐ์เพื่อการสร้างสรรค์ (Generative AI) ได้ท้าทายความสามารถในการแยกแยะความเป็นจริง ความถูกต้อง และเจตนาเบื้องหลังสื่อ¹

ความท้าทายดังกล่าวส่งผลให้บทบาทของศึกษานิเทศก์ต้องเกิดการปรับเปลี่ยนเชิงยุทธศาสตร์⁶ ศึกษานิเทศก์ไม่สามารถมองการนิเทศเทคโนโลยีการศึกษาในรูปแบบเดิมที่เน้นเพียงทักษะการใช้งานอุปกรณ์ หรือการสอนเทคนิคการป้อนคำสั่ง (Prompting) ได้อีกต่อไป⁴ แต่ต้องปรับบทบาทสู่การเป็นผู้นำทางวิชาการที่สามารถชี้แนะครูผู้สอนในการพัฒนา “ความสามารถในการตัดสินใจอย่างมีวิจารณญาณ” และ “การไตร่ตรองเชิงจริยธรรม” ในการปฏิสัมพันธ์กับสื่อและ AI⁴ การเข้าใจกรอบ PISA 2029 MAIL จึงเป็นหัวใจสำคัญในการวางแผนการนิเทศการศึกษาเพื่อยกระดับสมรรถนะผู้เรียนให้เท่าทันมาตรฐานสากล⁶

2. การพึ่งพาอาศัยกันของความฉลาดรู้ด้านสื่อและปัญญาประดิษฐ์ และมิติหลักสามประการ

กรอบแนวคิด PISA 2029 MAIL วางอยู่บนรากฐานของความสัมพันธ์แบบพึ่งพาอาศัยกันอย่างสมบูรณ์ระหว่างความฉลาดรู้ด้านสื่อ (Media Literacy) และความฉลาดรู้ด้าน AI (AI Literacy)⁴ ความฉลาดรู้ด้านสื่อเน้นทักษะการตั้งคำถามเชิงวิพากษ์ต่อแหล่งที่มา เจตนา อคติ และผลกระทบของสื่อต่อบุคคลและสังคม² ในขณะที่ความฉลาดรู้ด้าน AI มุ่งเน้นความเข้าใจกลไกทางเทคนิค ความเป็นไปได้ ข้อจำกัด ความเสี่ยง และจริยธรรมของระบบปัญญาประดิษฐ์²

หากผู้เรียนมีความฉลาดรู้ด้านสื่อแต่ขาดความเข้าใจในกลไก AI ความฉลาดรู้ด้านสื่อนั้นจะล้าสมัยอย่างรวดเร็ว เนื่องจากจะไม่สามารถมองเห็นอัลกอริทึมเบื้องหลังที่คัดกรองหรือสร้างสรรค์ข้อความเหล่านั้น⁴ ในทางกลับกัน หากเน้นเฉพาะความฉลาดรู้ด้าน AI โดยปราศจากมิติเชิงสื่อและสังคม การเรียนรู้จะตกต่ำลงเป็นเพียงการฝึกทักษะทางเทคนิคที่ตัดขาดจากบริบทความเป็นมนุษย์⁴ เพื่อให้เกิดโครงสร้างการเรียนรู้และการนิเทศที่ชัดเจน กรอบ MAIL ได้จำแนกมิติของปฏิสัมพันธ์ออกเป็น 3 มิติหลัก²:

มิติหลักของ MAIL	นิยามเชิงมโนทัศน์	มิติด้านความฉลาดรู้ด้านสื่อ	มิติด้านความฉลาดรู้ด้าน AI	แนวทางการจัดการเรียนรู้และการนิเทศ
ผู้สร้างและกลุ่มเป้าหมาย (Authors & Audiences)	การวิเคราะห์โครงสร้างอำนาจ เจตนา และการตีความในการสื่อสาร²	วิเคราะห์แรงจูงใจของผู้ผลิตสื่อ (เศรษฐกิจ การเมือง ความบันเทิง) และบทบาทของผู้รับสารในการตีความเนื้อหา²	เข้าใจการสร้างสรรค์ร่วมระหว่างมนุษย์กับ AI (Human-AI Co-creation) แรงจูงใจของอุตสาหกรรมเทคโนโลยี และการตักตวงผลประโยชน์จากข้อมูลผู้ใช้²	ฝึกให้ผู้เรียนตั้งคำถามว่าใครเป็นผู้สร้างสื่อ ระบบ AI ถูกออกแบบมาด้วยวัตถุประสงค์ใด และข้อมูลของผู้ใช้ถูกนำไปใช้ประโยชน์อย่างไร²
ข้อความและความหมาย (Messages & Meanings)	การตีความเนื้อหา กลยุทธ์การโน้มน้าว และการสร้างความหมาย²	ถอดรหัสอุดมการณ์ ค่านิยม และสัญลักษณ์ที่แฝงอยู่ในสื่อเพื่อการโน้มน้าวความเชื่อและพฤติกรรม²	ตรวจสอบอคติในข้อมูลฝึกสอน (Training Data) และกลไกการคัดกรองข้อมูลรายบุคคลที่นำไปสู่ภาวะห้องแห่งเสียงสะท้อน (Echo Chambers)²	ชี้แนะให้ผู้เรียนมองเห็นกลยุทธ์การเลือกใส่ การเน้นย้ำ หรือการตัดทอนข้อมูล ทั้งจากมนุษย์และอัลกอริทึมในการสร้างความหมาย²
ภาพแทนและความเป็นจริง (Representations & Realities)	การประเมินความสมจริง ความถูกต้อง และการบิดเบือนความเป็นจริง⁴	ตระหนักว่าสื่อทุกประเภทไม่ใช่ภาพสะท้อนของโลกที่สมบูรณ์ แต่เป็นการเลือกนำเสนอผ่านมุมมองเฉพาะ⁴	ตรวจสอบเนื้อหาดัดแปลงสมจริง (Deepfakes) อาการประสาทหลอนของ AI (AI Hallucinations) และการผลิตซ้ำความเชื่อผิดๆ ทางสังคม⁴	สอนกลยุทธ์การอ่านเชิงวิพากษ์ (Lateral Reading) การตรวจสอบแหล่งที่มาภายนอก และการประเมินความจริงแท้ของสื่อสังเคราะห์²

การเข้าใจมิติทั้งสามประการนี้ช่วยให้ศึกษานิเทศก์สามารถแนะแนวทางครูผู้สอนในการเปลี่ยนบทบาทผู้เรียน จากการเป็นเพียงผู้รับสารที่เฉื่อยชา สู่การเป็นพลเมืองดิจิทัลที่มีความตื่นรู้และประเมินสารสนเทศอย่างมีวิจารณญาณ¹

3. สภาพแวดล้อมดิจิทัล: การประเมินความเสี่ยง โอกาส และความท้าทายทางพุทธิปัญญา

การขยายตัวอย่างรวดเร็วของเทคโนโลยีดิจิทัลและ AI สร้างทั้งโอกาสทางการเรียนรู้และความเสี่ยงเชิงโครงสร้างที่ส่งผลต่อสุขภาวะทางปัญญาและสังคมของผู้เรียน¹ การประเมิน PISA 2029 MAIL ได้จัดหมวดหมู่ความท้าทายและโอกาสเหล่านี้เพื่อให้ระบบการศึกษาสามารถวางมาตรการป้องกันและส่งเสริมได้อย่างตรงจุด¹:

ประเภท	รายละเอียดและกลไกการเกิดขึ้น	ผลกระทบต่อผู้เรียนและกระบวนการเรียนรู้
ความเสี่ยงทางบุคคล (Personal Risks)	ภาวะเสพติดสื่อดิจิทัล, การลดภาระทางพุทธิปัญญามากเกินไป (Cognitive Offloading), และผลกระทบจากสื่อสังเคราะห์⁴	ผู้เรียนอาจสูญเสียความสามารถในการคิดวิเคราะห์ลึกซึ้ง พึ่งพา AI ในการแก้ปัญหาจนขาดทักษะพื้นฐาน และเกิดปัญหาความวิตกกังวลหรือสุขภาวะทางจิต⁴
ภัยคุกคามทางไซเบอร์ (Cyber Threats)	การหลอกลวงผ่าน Phishing ที่ปรับแต่งโดย AI, การขโมยอัตลักษณ์ดิจิทัล, และการละเมิดความเป็นส่วนตัว¹	ผู้เรียนตกเป็นเหยื่อของการหลอกลวงออนไลน์ ข้อมูลส่วนบุคคลถูกนำไปใช้โดยไม่ได้รับอนุญาต และขาดความตระหนักในการปกป้องรอยเท้าดิจิทัล (Digital Footprint)¹
ความเสี่ยงทางสังคม (Social Risks)	การแพร่กระจายของข้อมูลบิดเบือน (Misinformation/Disinformation), การบิดเบือนกระบวนการประชาธิปไตย, การครอบงำจากแพลตฟอร์มเทคโนโลยี¹	เกิดการแตกแยกในสังคม ผู้เรียนถูกชักจูงด้วยข้อมูลลวงทางการเมืองหรือสังคม และขาดความตระหนักต่ออคติเชิงโครงสร้างทางเทคโนโลยี¹
โอกาสทางการศึกษา (Educational Opportunities)	การเรียนรู้แบบเฉพาะบุคคล (Personalized Learning), การเข้าถึงคลังความรู้รวดเร็ว, การทำงานร่วมกันข้ามพรมแดน¹	เพิ่มประสิทธิภาพในการแสวงหาความรู้ เสริมสร้างการสร้างสรรค์ผลงานร่วมกัน และสนับสนุนการเรียนรู้ตลอดชีวิตอย่างมีทิศทาง¹

ศึกษานิเทศก์ต้องกระตุ้นให้ครูผู้สอนตระหนักว่า การลดภาระทางพุทธิปัญญา (Cognitive Offloading) โดยการพึ่งพา AI สรุปหรือคิดแทนทั้งหมด อาจส่งผลเสียต่อการพัฒนาทักษะการคิดวิพากษ์และการแก้ปัญหาของผู้เรียนในระยะยาว⁴ การจัดการเรียนรู้จึงต้องสร้างสมดุลระหว่างการใช้เทคโนโลยีเป็นเครื่องมือทุ่นแรงกับการรักษาการทำงานเชิงพุทธิปัญญาของผู้เรียนไว้⁴

4. แบบจำลองสมรรถนะ MAIL 5 ประการ และระดับความคาดหวังของผู้เรียน

แบบจำลองสมรรถนะ MAIL ตามกรอบ PISA 2029 ประกอบด้วย 5 องค์ประกอบที่เชื่อมโยงกันอย่างเป็นระบบ⁴ โครงสร้างของสมรรถนะวางอยู่บนการมี “จริยธรรมและความรับผิดชอบ” เป็นแกนกลางแนวขวาง (Transversal Core) ที่ทำหน้าที่กำกับสมรรถนะการปฏิบัติการอีก 4 ด้าน ได้แก่ การเข้าถึงและการใช้งาน, การวิเคราะห์และการประเมิน, การมีส่วนร่วมและการทำงานร่วมกัน, และการสร้างสรรค์⁴

4.1 รายละเอียดสมรรถนะทั้ง 5 ประการ

สะท้อนคิดและดำเนินการอย่างมีจริยธรรมและความรับผิดชอบ (Reflect and Act Ethically and Responsibly): เป็นแกนกลางที่ครอบคลุมทุกมิติ ผู้เรียนต้องสามารถพิจารณาถึงความยุติธรรม สิทธิความเป็นส่วนตัว ผลกระทบต่อสังคม ความตระหนักในอคติ และความรับผิดชอบเชิงจริยธรรมก่อนและหลังการปฏิสัมพันธ์กับสื่อหรือ AI⁴
การเข้าถึงและการใช้งาน (Access and Use): ทักษะในการค้นหา คัดกรอง และจัดการข้อมูลดิจิทัล การตั้งค่าความเป็นส่วนตัว ตลอดจนทักษะการสั่งการระบบ AI (Prompting) เพื่อสกัดข้อมูลอย่างมีประสิทธิภาพและปลอดภัย⁴
การวิเคราะห์และการประเมิน (Analyse and Evaluate): ความสามารถในการตรวจสอบความน่าเชื่อถือ เจตนา อคติ และโครงสร้างของสื่อ รวมทั้งการประเมินกลไกอัลกอริทึม การระบุอาการประสาทหลอนของ AI (AI Hallucinations) ที่สร้างข้อมูลเท็จแต่ดูสมจริง⁴
การมีส่วนร่วมและการทำงานร่วมกัน (Participate and Collaborate): ความสามารถในการปฏิสัมพันธ์ในพื้นที่ออนไลน์ด้วยความเคารพ เข้าใจบรรทัดฐานของแพลตฟอร์ม และตระหนักถึงบทบาทของ AI ในฐานะสื่อกลางในการสื่อสาร⁵
การสร้างสรรค์ (Create): การผลิตเนื้อหาดิจิทัลด้วยตนเอง หรือสร้างสรรค์ร่วมกับระบบ AI (Human-AI Co-creation) โดยคำนึงถึงความเป็นต้นฉบับ ลิขสิทธิ์ ทรัพย์สินทางปัญญา และผลกระทบต่อผู้รับสาร⁴

4.2 ระดับความคาดหวังของผู้เรียนและรูปแบบการประเมิน

ข้อสอบ PISA 2029 MAIL ใช้นวัตกรรมการประเมินผ่านสภาพแวดล้อมดิจิทัลจำลอง (Simulated Digital Environments) เช่น การจำลองแพลตฟอร์มโซเชียลมีเดีย ระบบค้นหา และเครื่องมือ AI เพื่อวัดการตัดสินใจและพฤติกรรมในสถานการณ์จริง เช่น ภารกิจ “Flag the AI” เพื่อตรวจสอบเนื้อหาที่ถูกสังเคราะห์ขึ้นพร้อมระบุเหตุผลประกอบ¹

เพื่อประโยชน์ในการนิเทศการศึกษา ศึกษานิเทศก์สามารถใช้เกณฑ์ระดับความคาดหวังของผู้เรียน (Student Expectation Progressions) ในการชี้แนะครูผู้สอนเพื่อวัดและประเมินความก้าวหน้าของผู้เรียน ดังนี้²

ระดับความคาดหวัง	การเข้าถึงและการใช้งาน	การวิเคราะห์และการประเมิน	การสร้างสรรค์และการมีส่วนร่วม	การปฏิบัติเชิงจริยธรรม
ระดับต่ำ (Basic)	ค้นหาข้อมูลด้วยคำค้นทั่วไป ใช้เครื่องมือดิจิทัลและ AI ตามคำแนะนำพื้นฐาน⁴	รู้จักความเสี่ยงทั่วไป เช่น ขยะสารสนเทศ แต่ยังขาดความเข้าใจในกลไกอัลกอริทึม⁴	ผลิตเนื้อหาดิจิทัลอย่างง่าย สื่อสารในออนไลน์ตามความคุ้นเคย⁴	ปฏิบัติตามกฎความปลอดภัยพื้นฐาน แต่อาจละเลยมิติความเป็นส่วนตัวหรือลิขสิทธิ์⁴
ระดับกลาง (Intermediate)	กำหนดคำค้นและ Prompt ที่มีโครงสร้างเฉพาะเจาะจง ตั้งค่าความเป็นส่วนตัวได้เหมาะสม²	ใช้กลยุทธ์การอ่านเชิงวิพากษ์ (Lateral Reading) ระบุข้อมูลบิดเบือน และแยกแยะเนื้อหา AI ได้²	ร่วมมือกับ AI ในการสร้างสรรค์ สื่อสารออนไลน์อย่างเคารพผู้อื่น²	ตระหนักถึงผลกระทบของการแชร์ข้อมูล อ้างอิงแหล่งที่มาของข้อมูลอย่างถูกต้อง²
ระดับสูง (Advanced)	วางกลยุทธ์การค้นหาสารสนเทศที่ซับซ้อน ปรับแต่ง Prompt เพื่อควบคุม AI ขั้นสูง⁴	วิเคราะห์อคติทางอัลกอริทึมและชุดข้อมูลฝึกสอน ตรวจสอบข้อผิดพลาดเชิงลึกของ AI⁴	สร้างสรรค์สื่อดิจิทัลเชิงนวัตกรรมร่วมกับ AI มีส่วนร่วมขับเคลื่อนประเด็นสังคม⁴	ตัดสินใจเชิงจริยธรรมในสถานการณ์ซับซ้อน คำนึงถึงความยุติธรรมทางสังคมและมนุษยธรรม⁴

5. การบูรณาการข้ามสาขาวิชาและการเชื่อมโยงกับสมรรถนะทางอารมณ์และสังคม (SEL)

MAIL ถูกออกแบบให้เป็นหัวข้อข้ามสาขาวิชา (Cross-domain Topic) ที่ต้องบูรณาการเข้ากับกลุ่มสาระการเรียนรู้ต่างๆ โดยไม่แยกเป็นวิชาเดี่ยว² ศึกษานิเทศก์จึงต้องมีบทบาทในการนำเสนอแนวทางการบูรณาการหลักสูตรให้แก่สถานศึกษา²

5.1 การเชื่อมโยงกับกลุ่มสาระการเรียนรู้หลัก

กลุ่มสาระการเรียนรู้คณิตศาสตร์: การศึกษาเรื่องอัลกอริทึมการคัดเลือกโฆษณาเป้าหมาย การวิเคราะห์อคติในกลุ่มตัวอย่างข้อมูล (Sample Bias) และการคำนวณความน่าจะเป็นของแบบจำลองทางสถิติในระบบ AI²
กลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์: การอภิปรายเรื่องจริยธรรมการใช้ AI ในงานวิจัย การทดลองผ่านระบบจำลองดิจิทัล (Simulations) และการวิเคราะห์การนำเสนอข้อมูลโลกร้อนหรือฝุ่น PM 2.5 ในสื่อ โดยใช้กระบวนการสืบเสาะเชิงโต้แย้ง (Argument-Based Inquiry – ABI) และโครงสร้างการโต้แย้งของทูลมิน (Toulmin’s Argument Pattern – TAP) ซึ่งประกอบด้วย การตั้งข้อกล่าวอ้าง (Claim) การใช้หลักฐานสนับสนุน (Evidence) และการอธิบายเหตุผลเชื่อมโยง (Reasoning)²
กลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษาและประวัติศาสตร์: การตรวจสอบความแท้จริงของหลักฐานทางประวัติศาสตร์ท่ามกลางการเกิดขึ้นของ Deepfakes การวิเคราะห์อิทธิพลของสื่อและ AI ต่อการเลือกตั้งและระเบียบประชาธิปไตย²
กลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทยและภาษาต่างประเทศ: การอ่านเชิงวิพากษ์ในข้อความหลายรูปแบบ (Multimodal Texts) การวิเคราะห์กลยุทธ์การโน้มน้าวใจในสื่อดิจิทัล และการประเมินความถูกต้องของการโต้ตอบกับ Chatbots²

5.2 การเชื่อมโยงกับสมรรถนะทางอารมณ์และสังคม (SEL)

ความฉลาดรู้ด้านสื่อและ AI ต้องอาศัยกำกับดูแลด้วยสมรรถนะทางอารมณ์และสังคม เพื่อให้ผู้เรียนสามารถควบคุมพฤติกรรมดิจิทัลของตนเองได้อย่างเหมาะสม² ศึกษานิเทศก์ควรส่งเสริมการจัดกิจกรรมตามกรอบ SEL 5 ด้านดังนี้²:

สมรรถนะ SEL	การประยุกต์ใช้กับ MAIL ในชั้นเรียน	กิจกรรมเรียนรู้ที่แนะนำ
การตระหนักรู้ในตนเอง (Self-awareness)	การรู้เท่าทันอารมณ์และความรู้สึกของตนเองเมื่อเผชิญกับข่าวสารที่รุนแรง ข่าวพาดหัวเกินจริง หรือเนื้อหาที่กระตุ้นความโกรธ²	บันทึกการรับรู้ทางอารมณ์ขณะเปิดรับข่าวสารบนโซเชียลมีเดีย และวิเคราะห์ปัจจัยกระตุ้น²
การจัดการตนเอง (Self-management)	การควบคุมตนเองจากการเสพติดสื่อ บริหารเวลาหน้าจอ และการควบคุมการใช้ AI เพื่อไม่ให้ลดทอนพัฒนาการทางพุทธิปัญญา²	กำหนดเป้าหมายการใช้เทคโนโลยี (Digital Detox) และการตั้งกฎในการปฏิสัมพันธ์กับระบบ AI²
การตระหนักรู้ทางสังคม (Social awareness)	การเข้าใจและเห็นอกเห็นใจผู้อื่นที่ได้รับผลกระทบจากภัยไซเบอร์ การบูลลี่ หรือการแพร่กระจาย Deepfakes ตระหนักถึงความหลากหลายทางวัฒนธรรม²	ถอดบทเรียนกรณีศึกษาผลกระทบของข่าวลวงที่มีต่อกลุ่มคนเปราะบางในสังคม²
ทักษะความสัมพันธ์ (Relationship skills)	การสื่อสารออนไลน์ด้วยความเคารพ การทำงานร่วมกันบนแพลตฟอร์มดิจิทัล และการแก้ปัญหาความขัดแย้งในโลกไซเบอร์อย่างสันติ²	การร่วมมือกันสร้างสรรค์สื่อดิจิทัลเพื่อแคมเปญสังคมโดยใช้ AI เป็นผู้ช่วย²
การตัดสินใจอย่างรับผิดชอบ (Responsible decision-making)	การประเมินผลกระทบเชิงจริยธรรม ความถูกต้อง และความน่าเชื่อถือก่อนการกดแชร์ข้อมูลหรือเผยแพร่ผลงานที่สร้างจาก AI²	การใช้แบบประเมินจริยธรรมตนเองก่อนการแบ่งปันเนื้อหาดิจิทัลสู่สาธารณะ²

6. แนวทางการขับเคลื่อนและกระบวนการนิเทศการศึกษาสำหรับศึกษานิเทศก์

เพื่อให้กรอบการประเมิน MAIL นำไปสู่การปฏิบัติจริงในชั้นเรียน ศึกษานิเทศก์ต้องประยุกต์ใช้กระบวนการนิเทศการศึกษาอย่างเป็นระบบ โดยเชื่อมโยงวงจรการวิจัยปฏิบัติการ (PAOR) และรูปแบบการนิเทศที่สอดคล้องกับบริบทของพื้นที่ เช่น PIDRE, BPLC หรือ FLAME Model¹¹

6.1 โครงสร้างกระบวนการนิเทศการศึกษา MAIL

การดำเนินงานนิเทศการศึกษาเพื่อขับเคลื่อนสมรรถนะ MAIL แบ่งออกเป็น 5 ขั้นตอนหลัก ดังนี้⁶:

ขั้นตอนการนิเทศ	บทบาทหลักของศึกษานิเทศก์	กิจกรรมสำคัญในการปฏิบัติงาน	ผลลัพธ์ที่คาดหวัง
1. การสร้างความตระหนักและวางแผน (P – Plan / Prepare)	ผู้นำทางยุทธศาสตร์ สร้างความเข้าใจร่วมกันระหว่างศึกษานิเทศก์ ผู้บริหาร และครู⁷	วิเคราะห์บริบทความพร้อมของโรงเรียน จัดทำคู่มือนิเทศ และสร้างแผนขับเคลื่อน MAIL ระดับเขตพื้นที่⁷	แผนการนิเทศและเครื่องมือนิเทศสมรรถนะ MAIL ที่ผ่านการประเมินคุณภาพ⁷
2. การพัฒนาครูและสื่อการเรียนรู้ (I – Inform / Act)	วิทยากรและผู้อำนวยความสะดวกในการเรียนรู้แก่ครูผู้สอน⁶	อบรมเชิงปฏิบัติการการจัดการเรียนรู้แบบ ABI/TAP การจัดทำข้อสอบ PISA-Style และการใช้คลังข้อสอบออนไลน์⁷	หน่วยการเรียนรู้บูรณาการ MAIL และคลังชุดฝึกทักษะ PISA-Like⁷
3. การปฏิบัติการนิเทศและโค้ช (D – Do / Observe)	พี่เลี้ยง (Coach) และผู้สังเกตการณ์การสอนในชั้นเรียน¹¹	นิเทศชั้นเรียน สังเกตการจัดกิจกรรม กระตุ้นกระบวนการ PLC และให้ข้อมูลป้อนกลับเพื่อการพัฒนา⁶	ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการสอนของครูสู่อาจารย์ผู้จัดการเรียนรู้เชิงรุก⁶
4. การประเมินและสะท้อนผล (R – Reflect / Reinforce)	ผู้ประเมินและสร้างขวัญกำลังใจในการทำงาน¹¹	ประเมินสมรรถนะผู้เรียนผ่านระบบออนไลน์ สะท้อนผลการนิเทศ (AAR) และคัดเลือกผลงาน Best Practice¹¹	รายงานผลสัมฤทธิ์ผู้เรียน และการยกย่องเชิดชูเกียรติครูที่มีผลงานเลิศ¹¹
5. การขยายผลและยั่งยืน (E – Extend / Revision)	ผู้สร้างเครือข่ายและนักพัฒนานวัตกรรมการนิเทศ⁶	เผยแพร่นวัตกรรมผ่านระบบ BPLC ถอดบทเรียนความสำเร็จ และปรับปรุงรูปแบบการนิเทศอย่างต่อเนื่อง⁶	นวัตกรรมการนิเทศการศึกษาที่ยั่งยืน และเครือข่ายครูผู้นำ MAIL⁶

6.2 ยุทธศาสตร์การปรับเปลี่ยนการเรียนรู้ในชั้นเรียน

ศึกษานิเทศก์ต้องแนะนำครูผู้สอนให้เกิดการปรับเปลี่ยนกระบวนการจัดการเรียนรู้ 3 ประการหลัก⁶:

การเปลี่ยนจาก Passive สู่ Active Argumentation-Based Inquiry (ABI): ครูต้องปรับเปลี่ยนบทบาทจากผู้ถ่ายทอดความรู้ เป็นผู้อำนวยความสะดวกในการอภิปราย (Discussion Facilitator) โดยใช้ประเด็นปัญหาจริง เช่น ปัญหาข่าวลวง หรือผลกระทบของ AI ต่ออาชีพในอนาคต นำมาให้ผู้เรียนฝึกสร้างข้อกล่าวอ้าง (Claim) ค้นหาหลักฐาน (Evidence) และระบุเหตุผล (Reasoning) ตามโครงสร้าง TAP¹⁰
การใช้เครื่องมือดิจิทัลจำลอง (Interactive Simulations): ส่งเสริมการนำโปรแกรมจำลอง สถานการณ์จำลองทางวิทยาศาสตร์ หรือแพลตฟอร์มวิเคราะห์ข้อมูลภูมิสารสนเทศ มาใช้ในการสอน เพื่อให้ผู้เรียนเกิดความคุ้นเคยกับการควบคุมตัวแปร การสังเกตผล และการสกัดความรู้จากระบบจำลอง ซึ่งเป็นรูปแบบเดียวกับข้อสอบ PISA 2029¹
การขับเคลื่อนผ่านระบบ PISA Style Online Testing: นิเทศให้สถานศึกษาใช้งานระบบทดสอบออนไลน์อย่างสม่ำเสมอ เพื่อให้ผู้เรียนมีความคุ้นเคยกับรูปแบบข้อสอบ คำถามแบบโต้ตอบ (Interactive Tasks) และการตอบแบบสอบถามดิจิทัล⁷

7. บทสรุปและข้อเสนอแนะเชิงยุทธศาสตร์เพื่อการขับเคลื่อนเชิงระบบ

กรอบการประเมินความฉลาดรู้ด้านสื่อและปัญญาประดิษฐ์ (MAIL) ใน PISA 2029 คือการยกระดับมาตรฐานการศึกษาโลกที่สะท้อนว่า ทักษะดิจิทัลพื้นฐานไม่เพียงพออีกต่อไปสำหรับการดำรงชีวิตในศตวรรษที่ 21¹ การประเมิน MAIL ทำหน้าที่เป็น “กระจกสะท้อนนโยบาย” (Policy Mirror) ที่จะชี้วัดว่า ระบบการศึกษาของ แต่ละประเทศได้เตรียมความพร้อมให้เยาวชนรับมือกับโครงสร้างสารสนเทศที่ซับซ้อนได้ดีเพียงใด⁴ ศึกษานิเทศก์ถือเป็นบุคลากรยุทธศาสตร์ในการนำเสนอนวัตกรรมการนิเทศ เพื่อเปลี่ยนผ่านกรอบการประเมินระดับสากลไปสู่การปฏิบัติในห้องเรียนอย่างเป็นรูปธรรม⁶

ข้อเสนอแนะเชิงยุทธศาสตร์สำหรับศึกษานิเทศก์

การพัฒนาสมรรถนะตนเองอย่างเป็นระบบ: ศึกษานิเทศก์ต้องเร่งยกระดับความรู้ของตนเองเกี่ยวกับเทคโนโลยี AI อคติทางอัลกอริทึม และกลไกของสื่อสมัยใหม่ เพื่อให้สามารถนิเทศ ให้คำปรึกษา และเป็นโค้ชแก่ครูผู้สอนได้อย่างมีประสิทธิภาพ⁶
การสร้างและขับเคลื่อนเครือข่าย BPLC: ศึกษานิเทศก์ควรใช้ประโยชน์จากชุมชนการเรียนรู้ทางวิชาชีพดิจิทัล (Blended Professional Learning Community – BPLC) ในการเชื่อมโยงครูผู้สอนข้ามโรงเรียน เพื่อร่วมกันออกแบบแผนการเรียนรู้ ผลิตข้อสอบตามแนว PISA และแลกเปลี่ยนนวัตกรรมการสอน¹³
การผลักดัน MAIL ให้เป็นนโยบายระดับสถานศึกษา: ศึกษานิเทศก์ต้องทำงานร่วมกับผู้บริหารสถานศึกษา เพื่อบรรจุสมรรถนะ MAIL เข้าเป็นส่วนหนึ่งของแผนพัฒนาคุณภาพการศึกษา จัดสรรทรัพยากรเทคโนโลยีอย่างสมดุล และสนับสนุนบรรยากาศการเรียนรู้ที่เปิดกว้างต่อการคิดเชิงวิพากษ์และการใช้ AI อย่างมีจริยธรรม⁶

การดำเนินงานเชิงรุกของศึกษานิเทศก์ตามกรอบแนวทางนี้ ไม่เพียงแต่จะช่วยเตรียมความพร้อมให้ผู้เรียนไทยประสบความสำเร็จในการประเมิน PISA 2029 เท่านั้น แต่ยังเป็นการสร้างภูมิคุ้มกันและพัฒนาสมรรถนะสำคัญให้แก่เยาวชน ให้สามารถเติบโตเป็นพลเมืองดิจิทัลที่มีความตื่นรู้ มีจริยธรรม และนำทางสังคมในยุคปัญญาประดิษฐ์ได้อย่างยั่งยืน⁴

Works cited

PISA 2029 Media and Artificial Intelligence Literacy – OECD, https://www.oecd.org/en/about/projects/pisa-2029-media-and-artificial-intelligence-literacy.html
PISA 2029: Media and AI Literacy – key concepts, curriculum links, https://www.teachermagazine.com/au_en/articles/pisa-2029-media-and-ai-literacy-key-concepts-curriculum-links-and-competences
PISA: Programme for International Student Assessment | OECD, https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa.html
Navigating an Evolving Digital World – The PISA 2029 Media and AI, https://www.researchgate.net/publication/408481530_Navigating_an_Evolving_Digital_World_-_The_PISA_2029_Media_and_AI_Literacy_MAIL_framework_and_its_place_in_European_digital_education_policy
กรอบการประเมินความฉลาดรู้ด้านสื่อและปัญญาประดิษฐ์ – pisa thailand, https://pisathailand.ipst.ac.th/about-pisa/pisa-2029-media-and-artificial-intelligence-literacy/
รูปแบบการนิเทศการศึกษาเพื่อส่งเสริมสมรรถนะผู้เรียนตามกรอบ PISA, https://so08.tci-thaijo.org/index.php/EJFE/article/view/5222
คู่มือนิเทศ PISA – ดาวน์โหลดหนังสือ | 1-48 หน้า | AnyFlip, https://anyflip.com/koliq/vqfv/basic
PISA 2029 Adds Media and AI Literacy – SEAMEO Secretariat, https://www.seameo.org/category/1/503
Shaping Future Success: AI Literacy Framework & the PISA 2029, https://ailiteracyframework.org/blog/shaping-future-success-ai-literacy-framework-pisa-2029-mail/
ยุทธศาสตร์การพลิกโฉมการศึกษาวิทยาศาสตร์ไทยสู่ PISA 2025 และ PISA, https://krukob.com/web/pisa-9/
รูปแบบการนิเทศแบบใช้ผลลัพธ์เป็นฐาน เพื่อพัฒนากระบวนการสอนของครู, https://updc.up.ac.th/bitstreams/41393785-c21d-4d0a-84a2-3ce82dcefff7/download
นางสาววิภาวี ดวงมุลตรี, http://namkhamwittayakom.ac.th/_files_school/35100485/workteacher/35100485_1_20240321-141651.pdf
หน่วยศึกษานิเทศก์ สพฐ., https://www.esdc.name/esdc2022/pages/inno_news_all.php
สำนักงานศึกษาธิการจังหวัดปทุมธานี – ศน.วิทย์ทิชัย – Google Sites, https://sites.google.com/sueksa.go.th/svpt/reportpa-69/%E0%B8%A8%E0%B8%99-%E0%B8%A7%E0%B8%97%E0%B8%A2%E0%B8%97%E0%B8%8A%E0%B8%A2
PISA CRI 1, https://sites.google.com/esdc.go.th/pisa-cri1/
ขอแสดงความยินดีกับศึกษานิเทศก์ ที่ได้รับรางวัลจากการคัดเลือกผลงานที่มี, https://nitedcr1.go.th/journalist-news/6394/
05-แนวทางการนิเทศเพื่อยกระดับคุณภาพผู้เรียนด้าน RT NT O-NET ที่, https://anyflip.com/pahro/jjrw/basic

Post Views: 8

Comments

comments

1. บริบทเชิงยุทธศาสตร์และวิวัฒนาการของกรอบการประเมิน PISA 2029 MAIL

2. การพึ่งพาอาศัยกันของความฉลาดรู้ด้านสื่อและปัญญาประดิษฐ์ และมิติหลักสามประการ

3. สภาพแวดล้อมดิจิทัล: การประเมินความเสี่ยง โอกาส และความท้าทายทางพุทธิปัญญา